Yapay Zekâ ile Vaka Anlatırken Anonimleştirme

Yapay zekâ araçları vaka üzerine düşünmeyi, not taslağı hazırlamayı ya da görüşme pratiği yapmayı kolaylaştırabilir. Ancak bu araçlara bir vakayı anlatırken ilk soru "ne soracağım" değil "ne yazmayacağım" olmalıdır. Danışanın kimliğini ortaya çıkarabilecek her ayrıntı, yazdığınız anda sizin kontrolünüzden çıkabilecek bir veridir. Bu rehberde anonimleştirmenin ne olduğunu, hangi bilgilerin asla yazılmaması gerektiğini, vakayı kimliksiz anlatmanın pratik yollarını, ne zaman yazmamanın daha doğru olduğunu ve kurgusal bir önce/sonra örneğini bulacaksınız. Bu yazı hukuki görüş değildir. Kişisel verilerin korunması için güncel mevzuata, kurumunuzun yönergelerine ve gerekirse bir hukuk danışmanına başvurun.

Anonimleştirme nedir, neden önemlidir?

Anonimleştirme, bir bilgiyi belirli bir kişiyle ilişkilendirilemeyecek hâle getirmektir. Takma ad kullanmak ya da adı silmek tek başına anonimleştirme değildir: yaş, meslek, yaşadığı yer, nadir bir olay ya da ailesel bir ayrıntı bir araya geldiğinde kişi yine tanınabilir. Ruh sağlığı bilgisi özellikle hassas bir veridir ve yanlış ellere geçmesinin sonuçları ağır olabilir. Bu nedenle ilke şudur: araçla paylaştığınız bilgiyi, danışanın sizi gelip tanıyabileceği, ama yabancıların ona ulaşamayacağı bir düzeye indirin. Yapay zekâ araçlarının benimsediği gizlilik koşulları, verinin saklanıp saklanmadığı ve nasıl kullanıldığı araca ve plana göre değişir, bu yüzden aracın kullanım şartlarını okumak ve belirsizse en az bilgiyle çalışmak güvenli yaklaşımdır (bkz. psikologlar için yapay zekâ: faydalar ve sınırlar).

Asla yazılmaması gereken bilgiler

Bu listedeki bilgilerden herhangi biri, tek başına ya da başkalarıyla birleşerek bir kişiyi tanıtabilir. Şüphede kaldığınızda yazmayın.

Kimliksiz vaka anlatmanın yolları

1. Genelleyin: "İstanbul'da bir bankada çalışan 34 yaşındaki mühendis" yerine "otuzlu yaşların ortasında, kurumsal çalışan bir yetişkin".
2. Yaş aralığı kullanın: "34" yerine "otuzlu yaşlar".
3. Yer ve kurum bilgisini çıkarın: şehir, ilçe, kurum adı gibi ayrıntıları atın.
4. Zamanı yumuşatın: "3 Mart'ta" yerine "birkaç ay önce".
5. Nadir ayrıntıları değiştirin: tanıtıcı bir olayı, formülasyon için aynı klinik anlama sahip genel bir olaya çevirin (örneğin belirli bir kaza yerine "ani bir kayıp yaşandı").
6. Sadece formülasyon için gerekli olanı yazın: soru "bu vakayı nasıl düşünebilirim?" ise, kişisel öykünün tamamı gerekmeyebilir.
7. Birden fazla vakayı harmanlayın: eğitim ya da pratik amaçlı çalışmalarda, gerçek bir vakadan çok kurgusal bir senaryo kullanmak daha güvenlidir.

Önce / sonra: kurgusal örnek

Yazmadan önce kontrol listesi

• Ad, soyad, takma ad olarak gerçek isim yok mu?
• Yaş yerine yaş aralığı mı yazdım?
• Şehir, ilçe, kurum, işyeri bilgisi yok mu?
• Aile üyeleri ve yakınların adı ve ayırt edici ayrıntıları yok mu?
• Tanıtıcı bir olay, haber ya da nadir bir durum var mı?
• Tarihler genelleştirildi mi?
• Soruya yanıt vermek için bu bilgi gerçekten gerekli mi?
• Aracın gizlilik koşullarını biliyor muyum?

Ne zaman hiç yazmamak daha doğru?

• Danışan ya da vaka, kamuoyunda tanınan biriyse.
• Vaka, tanıtıcı olması kaçınılmaz olacak kadar nadir bir durum içeriyorsa.
• Çocuk, ergen ya da kırılgan gruplarda, kimlik ayrıntıları ayırt edici olduğunda.
• Adli, resmî ya da gizlilik yükümlülüğü yüksek bir bağlamda (kurumunuzun yönergesine bakın).
• Aracın verileri nasıl işlediğini bilmiyorsanız.
• Danışan, anlatımı konusunda endişe belirtmişse.

Bu durumlarda süpervizyon, intervizyon ya da kurum içi vaka toplantısı daha uygun kanallar olabilir (bkz. süpervizyon, intervizyon ve otovizyon).

Danışanı bilgilendirmek ve rıza

Yapay zekâ araçlarını vaka üzerine düşünmek için kullanıyorsanız, danışanı bu konuda bilgilendirmeyi düşünün. Bilgilendirme genellikle aracın ne için kullanıldığını, hangi bilginin paylaşıldığını (kimliksiz ve özet) ve danışanın bu kullanıma itiraz hakkı olduğunu içerir. Bu bilgilendirmenin biçimi ve gerekliliği mevzuata, kurumunuza ve mesleki ilkelere göre değişir. Bu nedenle kendi uygulamanız için bir hukuk danışmanına ve meslek kuruluşunuza danışmanız gerekir.

Araç seçerken sorulacaklar

• Gönderdiğim metin saklanıyor mu, ne kadar süreyle?
• Metin modelin eğitiminde kullanılıyor mu, bunu kapatabilir miyim?
• Veri hangi ülkede işleniyor?
• Hesabıma kimler erişebilir?
• Silme talebi nasıl yapılır?
• Kurumsal ya da kişisel plan arasında gizlilik farkı var mı?

Bu sorulara net bir yanıt bulamıyorsanız aracı vaka içeren bir kullanım için seçmeyin.

Sık yapılan hatalar

• Adı silip yaş, meslek, yer ve olayı olduğu gibi bırakmak.
• "Sadece formülasyon için" diyerek tüm öyküyü yapıştırmak.
• Ekran görüntüsü ya da belge fotoğrafı yüklemek.
• Aracın gizlilik koşullarını okumadan kullanmak.
• Takma adı gerçek addan türetmek (örneğin baş harflerini kullanmak).
• Anonimleştirmeyi tek seferlik değil, her mesajda yeniden düşünmemek.

PsikologApp'te nasıl yaklaşıyoruz?

PsikologApp, danışan adının ve doğrudan tanımlayıcı bilginin girilmemesini esas alır ve ilgili ekranlarda bunu hatırlatır. Danışan Çalışma Alanı'nda takma ad ya da vaka kodu kullanılır ve serbest metin alanlarında bariz kimlik bilgilerine karşı bir kontrol bulunur. Yine de her araçta olduğu gibi son sorumluluk, ne yazdığınız konusunda sizdedir.

Not

Bu yazı eğitim amaçlıdır ve hukuki görüş değildir. Örnekler kurgusaldır ve gerçek bir danışana ait değildir. Klinik karar ve değerlendirme her zaman ilgili uzmanın sorumluluğundadır.

Anonimleştirmenin sınırları: yeniden tanımlanabilirlik

Anonimleştirilmiş bilgi bile, başka bilgilerle birleştirildiğinde kişiyi yeniden tanıtabilir. Buna yeniden tanımlanabilirlik riski denir. Örneğin "küçük bir ilçede yaşayan, bir kamu kurumunda çalışan, yakın zamanda eşini kaybetmiş bir kadın" ifadesi, o çevreyi bilen biri için kimliği ortaya çıkarabilir. Bu nedenle tek tek ayrıntıları değil, ayrıntıların birleşimini düşünmek gerekir. Pratikte şu soruyu sormak işe yarar: "Bu metni danışanı tanıyan biri okusa, onu fark eder miydi?" Cevap evetse, daha fazla genelleyin ya da yazmayın. Nadir bir durum ya da küçük bir topluluk söz konusuysa, tanınma riski çok daha yüksektir.

Farklı görevler için farklı ayrıntı düzeyi

Çoğu durumda, soruyu vaka bilgisi olmadan genel bir kavramsal soruya çevirmek mümkündür: "35 yaşındaki danışanım X ile ilgili bir sorun yaşıyor" yerine "yas sürecinde uyku sorunuyla çalışırken hangi formülasyon çerçeveleri düşünülebilir?" gibi. Bu hem daha güvenli hem çoğu zaman daha yararlı yanıtlar getirir.

Kurumsal ve ekip içi kurallar

Bir kurumda ya da ekiple çalışıyorsanız, yapay zekâ kullanımı için ortak bir kural oluşturmak değerlidir. Bu kural genellikle şunları içerir: hangi araçların kullanılabileceği, hangi bilginin kesinlikle paylaşılmayacağı, anonimleştirme standardı, kullanımın kayıt altına alınıp alınmayacağı ve danışanlara nasıl bilgi verileceği. Bu kuralları kurumun hukuk ve bilgi güvenliği sorumlularıyla birlikte oluşturmak, bireysel kararların yükünü azaltır. Kural yoksa, kendi uygulamanız için yazılı kısa bir politika oluşturmak yine de yararlıdır.

Bir şey yanlış gittiğinde ne yapmalı?

Yanlışlıkla kimlik ayrıntısı içeren bir metin göndermiş olabilirsiniz. Böyle bir durumda sakin kalın, aracın silme ya da veri talebi seçeneklerini araştırın, olayı kurumunuzun bilgi güvenliği ya da hukuk sorumlusuyla ve gerekiyorsa süpervizörünüzle paylaşın ve kendi mesleki ilkelerinizin ve mevzuatın gerektirdiği bildirim adımlarını öğrenin. Bu tür bir durumda izleyeceğiniz adımlar mevzuata ve kuruma göre değişir, bu yüzden önceden bir hukuk danışmanıyla bir kez konuşmak, olay sonrası panikten daha iyidir.

Eğitim ve süpervizyonda yapay zekâ kullanımı

Eğitim ve süpervizyon bağlamında yapay zekâ kullanmak, gerçek vakalar yerine kurgusal senaryolarla çalışmayı kolaylaştırır. Süpervizyon materyali hazırlarken, vakayı yazmadan önce kurgusal bir vaka uyarlaması yapmak, gizliliği korurken öğrenmeyi sürdürür. Görüşme pratiği için kurgusal danışan senaryoları kullanmak da benzer bir yaklaşımdır (bkz. görüşme becerisi nasıl geliştirilir).

Sık sorulan sorular

Anonimleştirme için adı silmek yeterli mi?

Hayır. Yaş, meslek, yer, kurum ve nadir olaylar bir araya geldiğinde kişi yine tanınabilir. Ayrıntıları genelleştirmek gerekir.

Yapay zekâya vaka anlatırken neler yazılmamalı?

Ad, iletişim bilgisi, adres, kurum ve işyeri, yakınların bilgisi, tanıtıcı olaylar, tarihler, belge ve görsel gibi kimliği ortaya çıkarabilecek her şey.

Danışanı yapay zekâ kullanımı konusunda bilgilendirmeli miyim?

Bilgilendirmeyi düşünmek iyi bir uygulamadır. Gerekliliği ve biçimi mevzuata, kurumunuza ve mesleki ilkelere göre değişir, hukuki gözden geçirme yaptırmanız gerekir.

Hangi durumlarda hiç yazmamak gerekir?

Danışan tanınan biriyse, vaka tanıtıcı olacak kadar nadirse, çocuk ya da kırılgan grupta ayırt edici ayrıntılar varsa ya da aracın veriyi nasıl işlediğini bilmiyorsanız.

Kaynaklar ve ileri okuma

• American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. https://www.apa.org/ethics/code
• 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Mevzuat Bilgi Sistemi
• Kişisel Verileri Koruma Kurumu. https://www.kvkk.gov.tr/
• Stade, E. C., Stirman, S. W., Ungar, L. H. ve ark. (2024). Large language models could change the future of behavioral healthcare: a proposal for responsible development and evaluation. npj Mental Health Research, 3(1). https://doi.org/10.1038/s44184-024-00056-z
• Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK): Kişisel verilerin korunmasına ilişkin resmî kurum sayfası.
• APA Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları: Amerikan Psikologlar Derneği'nin meslek etiği kodu.
• Türk Psikologlar Derneği: Türkiye'deki psikologların mesleki derneği.

Bu kaynaklar yazının konusuyla ilgili ileri okuma için verilmiştir. Yazıdaki her ifadenin tek kaynağı değildir, yazı bu yayınların ya da kurumların görüşü olarak sunulmamaktadır ve klinik karar yerine geçmez. Bağlantılı sitelerin içeriği zamanla değişebilir.

İlgili araç ve ürün

• Vaka Danışmanı: kimliksiz anlattığınız vakayı farklı kuramsal mercekten düşünün.

İlgili yazılar

• Yapay Zekâ ile Süpervizyon: Sınırlar
• Süpervizyona Hazırlıkta Yapay Zekâ Kullanımı
• Seans Kaydı ve Transkripsiyon Onam Listesi
• Psikologlar İçin Yapay Zekâ: Fayda ve Sınır
• Terapide ChatGPT Kullanımı: Etik Çerçeve
• Psikolog İçin Yapay Zekâ Kullanım Politikası

Tüm yazılar için blog dizinine göz atabilirsiniz.