Psikologlar İçin Yapay Zekâ: Faydalar ve Sınırlar

Yapay zekâ destekli araçlar mesleki pratikte giderek daha sık konuşuluyor. Soru artık "kullanmalı mıyız?" değil, "hangi işte, hangi sınırlarla kullanmalıyız?" sorusuna dönüşüyor. Bu yazıda yapay zekânın psikologlara nerede gerçekten yardımcı olabileceğini, nerede sınır çizilmesi gerektiğini, gizlilik ve veri konusunda nelere dikkat edilmesi gerektiğini ve bir aracı seçerken sorabileceğiniz soruları bulacaksınız.

Yapay zekâ psikologlara nerede yardımcı olabilir?

Üretken yapay zekâ modelleri, metinle çalışan ve kalıpları hızla birleştirebilen araçlardır. Bu özellik, klinik pratikteki bazı görevlerde zaman kazandırır ve düşünmeyi zenginleştirir:

• Alternatif hipotezler ve farklı bakış açıları: aynı vakaya bilişsel, psikodinamik, sistemik ya da evrimsel bir merceği birlikte denemek. Model, "başka ne olabilir?" sorusunda aklınıza gelmeyen seçenekleri hatırlatabilir.
• Not taslakları: seans özetinizi SOAP, DAP ya da BIRP gibi bir biçime düzenlemek. Taslak her zaman sizin gözden geçirmenize açık olmalı, son hâli uzmana aittir.
• Zor görüşme pratiği: kurgusal bir danışanla farklı konuşma tarzlarını güvenle denemek.
• Süpervizyona hazırlık: takıldığınız noktayı netleştirmek ve vaka sorusunu tek cümleye indirmek.
• Psikoeğitim materyali taslağı: danışana verebileceğiniz genel bilgi metinlerinin ilk taslağı.
• Kaynak tarama desteği: bir kavramın ya da yaklaşımın hızlı özeti (kaynağını mutlaka doğrulayarak).

Sınır çizilmesi gereken alanlar

Yapay zekâ tanı koymamalı, tedavi kararı vermemeli ve klinik muhakemenin yerini almamalıdır. Çıktılar kesin gerçek değil, değerlendirilecek öneriler olarak ele alınmalıdır. Başlıca riskler şunlardır:

• Hatalı ya da uydurma bilgi: model bazen gerçekte olmayan bir kaynağı ya da bilgiyi güvenle sunabilir. Kaynakları ve klinik bilgiyi doğrulamak sizin sorumluluğunuzdadır.
• Aşırı kendine güven: model belirsizliği her zaman belirtmez. Cevabın akıcı olması doğru olduğu anlamına gelmez.
• Otomasyon yanlılığı: bir öneriyi, makineden geldiği için gereğinden fazla ciddiye alma eğilimi. Çıktıya karşı eleştirel mesafe koruyun.
• Kültürel ve bağlamsal körlük: model, danışanın yaşadığı bağlamı sınırlı bilir. Türkiye bağlamı ve topluluk farklılıkları için kendi bilginizi öne alın.
• Risk değerlendirmesi: intihar ve şiddet riski gibi güvenlik kararları hiçbir koşulda araca bırakılamaz.
• Terapötik ilişkinin yerini tutmaz: ilişki, terapinin en güçlü ortak etkenlerinden biridir ve insanlar arasında kurulur.

Gizlilik ve veri güvenliği

Danışanın doğrudan kimliğini belirleyen bilgiler (ad, TC kimlik numarası, adres, telefon, kurum adı) hiçbir yapay zekâ aracına girilmemelidir. Takma ad ya da vaka kodu çoğu zaman yeterlidir. Kimlik belirleyici olabilecek ayrıntıları (nadir bir meslek, küçük bir yerleşim yeri, tanınmış bir olay) genelleştirin. Kullandığınız aracın verileri nerede işlediğini, saklayıp saklamadığını, modeli eğitmek için kullanıp kullanmadığını ve verileri yurt dışına aktarıp aktarmadığını öğrenin. Kişisel verilerin korunması mevzuatı (KVKK) ve meslek etiği açısından kesin bir değerlendirme için hukuki danışmanlık alınmalıdır. Bu yazı hukuki görüş içermez.

Bir yapay zekâ aracını seçerken sorulacak sorular

1. Danışan kimliği girmeden çalışabiliyor mu, kimlik benzeri bilgiyi engelliyor mu?
2. Verilerim nerede işleniyor ve ne kadar süre saklanıyor?
3. Girdilerim modeli eğitmek için kullanılıyor mu?
4. Çıktıların taslak olduğu ve nihai kararın bende kaldığı açıkça belirtiliyor mu?
5. Kaynak gösteriyor ve belirsizliği ifade ediyor mu?
6. Aracın neyi yapmadığı (tanı koymama, tedavi kararı vermeme) açık mı?
7. Çıktılarımı silme ve dışa aktarma imkânı var mı?
8. Türkçe klinik dil ve Türkiye bağlamı için uygun mu?

Günlük pratikte güvenli kullanım için ilkeler

• Çıktıyı kopyalamadan önce okuyun, düzeltin, kendi klinik gözleminizle karşılaştırın.
• Yapay zekâ ile ürettiğiniz kayıt taslağını "AI taslağı" olarak ayrı tutun ve onaylamadan resmî kayda dönüştürmeyin.
• Danışana, uygunsa ve kurumunuzun kurallarına göre, aracı kullandığınızı bildirmeyi düşünün.
• Yeni bir aracı önce kurgusal vakalarla deneyin.
• Bir hata fark ettiğinizde not edin ve aracın sınırını öğrenin.

Örnek kullanım senaryoları ve iyi bir istem (prompt) nasıl yazılır?

Yapay zekâdan verim almanın yolu, ona ne istediğinizi net, güvenli ve sınırları belirli biçimde söylemektir. Bir kullanım senaryosunda aşağıdaki öğeleri belirtmek çıktıyı belirgin biçimde iyileştirir: rol ve amaç ("klinik bir düşünce ortağı olarak"), bağlam (kimliksiz kısa vaka özeti), istenen çıktı biçimi ("üç alternatif hipotez ve her birini destekleyen ve çelişen veri"), sınır ("tanı koyma, tedavi kararı verme") ve dil ("sade Türkçe, ihtiyatlı ifade"). Aşağıda kurgusal bir örnek var.

Yanlış ya da yanıltıcı çıktıyı nasıl yakalarsınız?

Model, akıcı ama yanlış cümleler kurabilir. Çıktıyı güvenle kullanmak için kısa bir kontrol alışkanlığı geliştirin:

• Kaynak kontrolü: bir araştırma, yazar ya da istatistik anılıyorsa bağımsız bir kaynaktan doğrulayın. Doğrulayamadığınız bilgiyi kullanmayın.
• Aşırı kesinlik: "kesinlikle", "her zaman" gibi ifadeler kuşku uyandırmalıdır. Klinik alanda çoğu şey olasılıksaldır.
• Danışana özgü olmayan genel yanıt: çıktı vakanızın özelliklerini yansıtmıyorsa girdiyi netleştirin ya da çıktıyı atın.
• Kültürel uyumsuzluk: öneri Türkiye bağlamına ve danışanın topluluğuna uymuyorsa düzeltin.
• İkinci görüş: kritik bir noktada (risk, ilaç, tanı) hiçbir zaman yalnız yapay zekâya dayanmayın, meslektaşa ya da kaynağa başvurun.

Danışanı bilgilendirme ve onam

Danışana ait bilgiyi, kimliksiz de olsa, yapay zekâ destekli bir araçla işliyorsanız bunu danışana açıkça söylemeyi düşünün. Bilgilendirme genellikle şu başlıkları kapsar: aracın ne için kullanıldığı (örneğin not taslağı ya da hipotez üretimi), hangi bilginin işlendiği (kimliksiz özet), verinin nerede işlendiği ve saklandığı, çıktının uzman tarafından gözden geçirildiği ve karar yetkisinin klinisyende kaldığı, danışanın itiraz hakkı. Hukuki gereklilikler ve kurum kuralları ülkeye ve çalışma ortamına göre değişir. Kişisel verilerin korunması mevzuatı (KVKK) için kesin değerlendirmeyi bir hukuk uzmanından alın. Bu yazı hukuki görüş içermez.

Kurumunuz için kısa bir yapay zekâ kullanım politikası taslağı

Bir kurum ya da pratik, yapay zekâ kullanımı için yazılı bir politika belirleyerek karışıklığı önleyebilir. Bir taslak şu maddeleri içerebilir:

1. Kullanımın amacı ve izin verilen görevler (not taslağı, hipotez üretimi, pratik).
2. Yasak olan kullanımlar (tanı koyma, risk kararı, kimlik bilgisi girme).
3. Kimlik bilgisi ve doğrudan tanımlayıcı veri girişinin yasaklandığı kural.
4. Onaylı araçların listesi ve veri işleme koşulları.
5. Çıktının gözden geçirilmesi ve onaylanması sorumluluğu.
6. Danışanı bilgilendirme yöntemi.
7. Hata ve veri olayı bildirimi.
8. Politikanın düzenli gözden geçirilmesi.

Yapay zekâ ve terapötik ilişki

Yapay zekâ destekli bir aracı kullanmak, terapötik ilişkinin yerine geçmez ve geçmemelidir. İlişki, terapinin en güçlü ortak etkenlerinden biridir ve gerçek bir insanın dikkati, empatisi ve sorumluluğuyla kurulur. Araç, seans dışında düşünmeyi, hazırlanmayı ve kaydı kolaylaştırdığı ölçüde anlamlıdır. Seans sırasında ekrana bakmak ya da aracı danışana karşı kullanmak ilişkiye zarar verebilir. Bu nedenle çoğu klinisyen aracı seans öncesi ve sonrasında kullanır, seansın içinde kullanmaz.

Gelecek: neleri izlemelisiniz?

Alan hızla değişiyor. Klinisyenlerin yakından izlemesi gereken başlıklar: ruh sağlığı alanında yapay zekâ kullanımına ilişkin meslek kuruluşlarının ilkeleri ve rehberleri, kişisel verilerin korunması ve yapay zekâ düzenlemeleri, kullandığınız araçların güvenlik ve gizlilik politikalarındaki değişiklikler, ve araştırmaların yapay zekâ destekli kayıt ve düşünme araçlarının etkisine ilişkin bulguları. Kendi pratiğinizde yeni bir araç ya da özellik denerken önce kurgusal vakalarla başlamak, küçük adımlarla ilerlemek ve her zaman insan gözetimini korumak güvenli yoldur. Düşünmeyi zenginleştirmek için formülasyon örneği gibi yapılandırılmış çerçeveleri yapay zekâ çıktısıyla karşılaştırmak da yararlıdır.

Yapay zekâ ve mesleki etik: kısa bir kontrol listesi

Her yeni kullanım için kendinize şu soruları sorun. Bu kullanım danışanın yararına mı, yoksa yalnızca benim zaman kazanmam için mi? Danışanın kimliği ve mahremiyeti korunuyor mu? Çıktıyı denetleme ve düzeltme sorumluluğunu kimin taşıdığı net mi? Araç ve verilerim hakkında bilgi sahibi miyim? Danışanım bu kullanımı öğrense rahatsız olur muydu? Hata yapılırsa zarar ne olur ve bunu nasıl fark ederim? Bu soruların bir ya da ikisine tereddütle cevap veriyorsanız süpervizyonda ya da meslek kuruluşunuzla bu konuyu konuşmak iyi bir adımdır. Etik yaklaşım, yapay zekâdan kaçınmak değil, onu bilinçli ve sınırları belli biçimde kullanmaktır.

Yapay zekâ çıktısını nota ve kayda taşırken

Yapay zekâ ile hazırladığınız bir taslağı resmî kayda taşımadan önce üç adım izleyin: içeriği satır satır okuyun ve sizin gözlemleriniz dışında kalan her cümleyi silin ya da düzeltin, tanı ve kesin hüküm gibi ifadeleri ihtiyatlı dile çevirin, ve taslağın kaynağını (yapay zekâ taslağı olduğunu) kayıt sisteminizde işaretleyin. Taslağı kendi onayınızla resmî kayıt hâline getirdiğinizde sorumluluk sizdedir. Bu nedenle onaylamak, "okudum, doğrudur ve benim klinik görüşümdür" demektir.

Kısaca

Yapay zekâ, uzmanın yerine geçen bir karar verici değil, düşünmeyi zenginleştiren bir yardımcı olarak konumlandığında anlamlıdır. Vaka üzerinde düşünmek için vaka üzerine düşünmenin yolları ve vaka formülasyonu rehberi yazılarına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Yapay zekâ psikologlara nasıl yardımcı olabilir?

Alternatif hipotezler üretmek, not taslağı hazırlamak, zor görüşme pratiği yapmak ve süpervizyona hazırlanmak gibi işlerde destek olabilir. Çıktılar taslaktır ve son karar uzmana aittir.

Danışan bilgilerini yapay zekâ araçlarına girebilir miyim?

Danışanın doğrudan kimliğini belirleyen bilgiler hiçbir araca girilmemelidir. Takma ad ya da vaka kodu kullanın ve aracın verileri nerede işlediğini öğrenin.

Yapay zekâ tanı koyabilir mi?

Hayır, koymamalıdır. Tanı ve tedavi kararı klinik muhakemeyle uzmanın sorumluluğundadır. Yapay zekâ çıktıları değerlendirilecek öneriler olarak ele alınmalıdır.

Yapay zekâya vaka anlatırken nelere dikkat etmeliyim?

Kimlik belirleyici hiçbir bilgi girmeyin, ayrıntıları genelleştirin, aracın verileri nerede işlediğini öğrenin ve çıktıyı taslak olarak ele alıp kendi klinik gözleminizle karşılaştırın.

Yapay zekâ kullandığımı danışana söylemeli miyim?

Danışana ait bilgiyi kimliksiz de olsa yapay zekâ destekli bir araçla işliyorsanız bunu açıkça bildirmeyi düşünmeniz önerilir. Hukuki gereklilikler için bir hukuk uzmanına danışın.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Stade, E. C., Stirman, S. W., Ungar, L. H. ve ark. (2024). Large language models could change the future of behavioral healthcare: a proposal for responsible development and evaluation. npj Mental Health Research, 3(1). https://doi.org/10.1038/s44184-024-00056-z
• Fiske, A., Henningsen, P. ve Buyx, A. (2019). Your Robot Therapist Will See You Now: Ethical Implications of Embodied Artificial Intelligence in Psychiatry, Psychology, and Psychotherapy. Journal of Medical Internet Research, 21(5), e13216. https://doi.org/10.2196/13216
• American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. https://www.apa.org/ethics/code
• Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK): Kişisel verilerin korunmasına ilişkin resmî kurum sayfası.
• APA Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları: Amerikan Psikologlar Derneği'nin meslek etiği kodu.
• Türk Psikologlar Derneği: Türkiye'deki psikologların mesleki derneği.

Bu kaynaklar yazının konusuyla ilgili ileri okuma için verilmiştir. Yazıdaki her ifadenin tek kaynağı değildir, yazı bu yayınların ya da kurumların görüşü olarak sunulmamaktadır ve klinik karar yerine geçmez. Bağlantılı sitelerin içeriği zamanla değişebilir.

İlgili araç ve ürün

• Vaka Danışmanı: kimliksiz anlattığınız vakayı farklı kuramsal mercekten düşünün.

İlgili yazılar

• Yapay Zekâ ile Vaka Anlatırken Anonimleştirme
• Yapay Zekâ ile Süpervizyon: Sınırlar
• Süpervizyona Hazırlıkta Yapay Zekâ Kullanımı
• Seans Kaydı ve Transkripsiyon Onam Listesi
• Terapide ChatGPT Kullanımı: Etik Çerçeve
• Psikolog İçin Yapay Zekâ Kullanım Politikası

Tüm yazılar için blog dizinine göz atabilirsiniz.