Terapide ChatGPT Kullanımı: Etik Çerçeve

ChatGPT gibi genel amaçlı yapay zekâ araçları psikologların gündeminde. Soru artık "kullanılır mı" değil, "nerede, nasıl ve hangi sınırlarla" sorusudur. Bu yazı bir yasak ya da onay listesi değil, kendi uygulamanız için düşünme çerçevesidir.

Nerede yararlı olabilir?

Genel amaçlı bir dil modeli, danışanla doğrudan ilgisi olmayan işlerde destek sağlayabilir: kavram açıklaması istemek, bir psikoeğitim metninin taslağını sadeleştirmek, kurgusal bir görüşme senaryosu yazdırmak, yazım ve düzenleme. Bu kullanımlarda danışan verisi gerekmez, bu yüzden risk de düşüktür. Yine de çıktıyı bir kaynak gibi değil, bir taslak gibi okumak gerekir.

Nerede dikkat gerekir?

• Vaka üzerine düşünmek. Burada kimlik ayrıntıları kritik. Önce vakayı kimliksiz hâle getirin (bkz. yapay zekâ ile vaka anonimleştirme).
• Not taslağı hazırlamak. Seansın özeti bile hassas veridir. Aracın veriyi nasıl işlediğini bilmeden yapıştırmayın.
• Klinik öneri almak. Model akıcı ve kendinden emin yazar, ama yanlış olabilir. Kaynak uydurabilir, kuramı karıştırabilir.
• Kriz ve risk durumları. Risk değerlendirmesi hiçbir koşulda bir dil modeline devredilmez.

Dört ilke

1. Amacı belirleyin. Aracı ne için kullandığınızı önceden bilin: kavram mı, taslak mı, pratik mi? Amaç belirsizse kullanım genişler ve sınır kayar.
2. Kimliği çıkarın. Ad, yer, kurum, tarih, yakınlar ve tanıtıcı olaylar yazılmaz. Ayrıntıların birleşimi de kişiyi tanıtabilir.
3. Çıktıyı doğrulayın. Verilen her bilgiyi, özellikle kaynak ve kuram iddialarını, güvenilir bir kaynaktan kontrol edin.
4. Kararı siz verin. Formülasyon, tanı, risk ve tedavi planı sizin mesleki sorumluluğunuzdadır. Araç düşünmenize yardım edebilir, sizin yerinize karar veremez.

Doğrulama alışkanlığı

• Kaynak verilmişse gerçekten var mı, aranıp bulundu mu?
• Verilen bilgi kendi bildiklerinizle ve güvenilir bir kaynakla uyumlu mu?
• Yanıt, vakanın bağlamını ve kültürel çerçevesini hesaba katıyor mu?
• Yanıt çok emin konuşuyorsa, aynı soruyu farklı biçimde sorup tutarlılığa baktınız mı?

Danışanı bilgilendirmek

Yapay zekâ aracını klinik çalışmanızın herhangi bir parçasında kullanıyorsanız, danışanı bilgilendirmeyi düşünün: aracı ne için kullandığınızı, hangi bilginin (kimliksiz ve özet) paylaşıldığını ve danışanın itiraz hakkını. Bu bilgilendirmenin biçimi ve gerekliliği mevzuata, kurumunuza ve mesleki ilkelere göre değişir. Kendi uygulamanız için bir hukuk danışmanına ve meslek kuruluşunuza danışın.

Sık yapılan hatalar

• "Sadece bir kere" diyerek gerçek bir seans notunu yapıştırmak.
• Çıktıyı kaynak göstermeden olduğu gibi danışana ya da rapora taşımak.
• Aracın gizlilik koşullarını okumadan kullanmak.
• Aracı süpervizyonun ya da kendi klinik muhakemenizin yerine koymak.
• Danışanın ChatGPT kullanımı hakkında söylediklerini yargılamak yerine merakla dinlememek.

PsikologApp'te nasıl yaklaşıyoruz?

PsikologApp, danışan adının ve doğrudan tanımlayıcı bilginin girilmemesini esas alan, psikologlar için tasarlanmış bir yapay zekâ çalışma alanıdır. Vaka Danışmanı tanı koymaz ve klinik karar vermez, farklı kuramsal mercekler sunarak düşünmenize eşlik eder. Çıktılar otomatik olarak klinik kayda dönüşmez. Yine de son sorumluluk her zaman psikologdadır.

Sık sorulan sorular

Psikolog ChatGPT'ye danışan bilgisi yazabilir mi?

Kimliği ortaya çıkarabilecek hiçbir bilgi yazılmamalıdır. Gerekirse vaka, yaş aralığı ve genel örüntü düzeyinde, kimliksiz anlatılır. Bazı durumlarda hiç yazmamak daha doğrudur.

ChatGPT tanı koyabilir mi?

Hayır. Bu tür araçlar olasılıksal metin üretir. Çıktıları tanı ya da klinik karar yerine geçmez, her zaman psikologun kendi değerlendirmesiyle sınanmalıdır.

Danışana ChatGPT kullandığımı söylemeli miyim?

Bilgilendirmeyi düşünmek iyi bir uygulamadır. Gerekliliği ve biçimi mevzuata, kurumunuza ve mesleki ilkelere göre değişir. Hukuki gözden geçirme yaptırmanız gerekir.

Kaynaklar ve ileri okuma

• American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. https://www.apa.org/ethics/code
• 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Mevzuat Bilgi Sistemi
• Kişisel Verileri Koruma Kurumu. https://www.kvkk.gov.tr/
• Stade, E. C., Stirman, S. W., Ungar, L. H. ve ark. (2024). Large language models could change the future of behavioral healthcare: a proposal for responsible development and evaluation. npj Mental Health Research, 3(1). https://doi.org/10.1038/s44184-024-00056-z
• Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK): Kişisel verilerin korunmasına ilişkin resmî kurum sayfası.
• APA Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları: Amerikan Psikologlar Derneği'nin meslek etiği kodu.
• Türk Psikologlar Derneği: Türkiye'deki psikologların mesleki derneği.

Bu kaynaklar yazının konusuyla ilgili ileri okuma için verilmiştir. Yazıdaki her ifadenin tek kaynağı değildir, yazı bu yayınların ya da kurumların görüşü olarak sunulmamaktadır ve klinik karar yerine geçmez. Bağlantılı sitelerin içeriği zamanla değişebilir.

İlgili araç ve ürün

• Vaka Danışmanı: kimliksiz anlattığınız vakayı farklı kuramsal mercekten düşünün.

İlgili yazılar

• Psikologlar İçin Yapay Zekâ: Fayda ve Sınır
• Yapay Zekâ ile Vaka Anlatırken Anonimleştirme
• Yapay Zekâ ile Süpervizyon: Sınırlar
• Psikolog İçin Yapay Zekâ Kullanım Politikası
• Seans Kaydı ve Transkripsiyon Onam Listesi

Tüm yazılar için blog dizinine göz atabilirsiniz.