BDT'de Ev Ödevi Nasıl Verilir? Rehber

Bilişsel davranışçı terapide (BDT) seansta konuşulanlar, büyük ölçüde iki seans arasındaki günlerde sınanır. Ev ödevi bu yüzden BDT'nin süsü değil, taşıyıcı kolonlarından biridir. Yine de pek çok terapist ödevi seansın son dakikasında aceleyle verir, bir sonraki seansta sormayı unutur ya da yapılmayan ödev karşısında ne yapacağını bilemez. Bu rehberde ödevin neden önemli olduğunu, iyi bir ödevin özelliklerini, ödev türlerini, ödevi seansta birlikte kurmanın adımlarını, yapılmayan ödevle nasıl çalışılacağını ve kurgusal bir örneği bulacaksınız.

BDT'de ev ödevi nedir?

Ev ödevi, seansta birlikte planlanan ve danışanın iki seans arasında kendi yaşamında yaptığı yapılandırılmış çalışmadır. Bir düşünce kaydı doldurmak, küçük bir etkinlik planlamak, kaçındığı bir duruma kademeli olarak yaklaşmak ya da bir inancı sınayan küçük bir deney yapmak bunun örnekleridir. Ödevin amacı danışanı sınamak değil, seansta konuşulanı yaşamın içine taşımak ve yeni bilgi üretmektir. Bu yüzden bazı terapistler "ödev" yerine "seans arası çalışma", "deney" ya da "bu haftaki adım" gibi ifadeleri tercih eder. Hangi sözcüğü kullandığınızdan çok, danışanın bu çalışmayı anlamlı ve kendine ait bulması önemlidir.

Ev ödevi neden önemlidir? Araştırmalar ne diyor?

Bilişsel ve davranışçı terapilerde ödevin etkisini inceleyen bir meta-analiz, ödev içeren terapilerin ödev içermeyenlere göre daha iyi sonuçlarla ilişkili olduğunu ve danışanın ödeve uyumunun da sonuçla ilişkili olduğunu bildirdi (Kazantzis, Deane ve Ronan, 2000). Aynı ekibin on yıl sonraki tekrar ve genişletme çalışması bu bulguları büyük ölçüde destekledi (Kazantzis, Whittington ve Dattilio, 2010). Ödeve uyum ile terapi sonucu arasındaki ilişkiyi güncelleyen bir başka meta-analiz de küçük ile orta arası büyüklükte bir ilişki bildirdi (Mausbach, Moore, Roesch, Cardenas ve Patterson, 2010).

Bu bulgular dikkatli okunmalıdır. Uyum ile sonuç arasındaki ilişki tek başına nedensellik göstermez: daha iyi giden danışanlar ödevleri daha kolay yapıyor da olabilir. Yine de klinik açıdan mesaj nettir: ödevi rastgele değil, özenle tasarlamak ve düzenli olarak gözden geçirmek, seans dışındaki zamanı sürecin parçası yapar.

İyi bir ödevin özellikleri

• Seansın içinden çıkar: O gün konuşulan konuyla ve formülasyonla doğrudan bağlantılıdır.
• Gerekçesi açıktır: Danışan ödevin neye hizmet ettiğini kendi sözcükleriyle anlatabilir.
• Küçük ve somuttur: Ne, ne zaman, nerede, ne kadar sorularının cevabı bellidir.
• Başarı ölçütü gerçekçidir: "Kaygılanmadan yapmak" değil, "kaygı varken denemek" hedeflenir.
• Birlikte tasarlanır: Terapist tarafından verilmez, danışanla birlikte kurulur.
• Engeller önceden konuşulur: Neyin işi zorlaştırabileceği ve o durumda ne yapılacağı planlanır.
• Kayıt kolaydır: Kısa bir form, telefon notu ya da tek satırlık bir işaretleme yeterlidir.

Ödev türleri

Ayrıntılı uygulamalar için düşünce kaydı formu, davranışsal aktivasyon ve etkinlik çizelgesi ve maruz bırakma hiyerarşisi yazılarına bakabilirsiniz.

Ödevi seansta birlikte kurmak: adım adım

1. Seansın sonuna değil ortasına zaman ayırın. Ödevi son iki dakikaya sıkıştırmak, onu önemsiz gösterir. Seans gündemine baştan bir madde olarak ekleyin.
2. Gerekçeyi birlikte kurun. "Bugün konuştuğumuz şeyi bu hafta yaşamınızda nasıl görebiliriz?" diye sorun.
3. Danışanın fikrini isteyin. "Bunu denemek için sizce en uygun adım ne olur?" Danışanın önerisi çoğu zaman daha uygulanabilirdir.
4. Somutlaştırın. Hangi gün, hangi saatte, nerede, ne kadar süreyle?
5. Güven puanı alın. "Bunu yapabileceğinizden ne kadar eminsiniz, 0 ile 10 arasında?" Puan 7'nin altındaysa ödevi küçültün.
6. Engelleri önceden konuşun. "Bu hafta neler araya girebilir? Öyle olursa ne yaparsınız?"
7. Yazıya dökün. Ödevi danışanın kendi cümlesiyle bir kâğıda ya da telefonuna yazmasını isteyin.
8. Gözden geçirme sözü verin. "Gelecek seansın başında bunu birlikte konuşacağız."

Ödevi gözden geçirmek

Ödevi vermek kadar gözden geçirmek de önemlidir. Psikoterapide ödev üzerine araştırma ve klinik deneyimi bir araya getiren bir değerlendirme, ödevin seansta sistemli biçimde ele alınmasının önemine dikkat çeker (Kazantzis ve Lampropoulos, 2002). Pratikte bu, bir sonraki seansın başında ödeve birkaç dakika ayırmak demektir. Sorulabilecek sorular şunlardır: "Ne denediniz?", "Ne fark ettiniz?", "Beklediğinizle olan arasında ne fark vardı?", "Bu size kendinizle ya da durumla ilgili ne söylüyor?" Bu sorular, ödevi bir görev kontrolünden bir öğrenme anına çevirir. Yapılan her adımı, ne kadar küçük olursa olsun, açıkça takdir edin. Ödev hiç sorulmazsa danışan kısa sürede onun önemli olmadığı sonucuna varabilir.

Kurgusal örnek

Ödev yapılmadığında

Ödevin yapılmaması başarısızlık değil, bilgidir. Neyin işi zorlaştırdığını anlamak, çoğu zaman formülasyona yeni bir parça ekler. Suçlayıcı bir tutum yerine merakla yaklaşmak önemlidir: "Bu hafta ödev için neler oldu?"

• Pratik engeller: Zaman, unutma, uygun ortam olmaması. Ödevi küçültün, bir hatırlatıcı ekleyin, zamanı yeniden planlayın.
• Gerekçe net değildi: Danışan ödevin neye yaradığını anlamamış olabilir. Gerekçeyi birlikte yeniden kurun.
• Ödev fazla büyüktü: Güven puanı düşükse ya da ilk denemede bunaldıysa basamağı küçültün.
• Sorunun kendisi engel oldu: Kaçınma, mükemmeliyetçilik ya da umutsuzluk ödevi de etkileyebilir. "Ödevi yapmamanıza neden olan düşünce neydi?" sorusu, çoğu zaman seansın en verimli konusuna dönüşür.
• İttifakta gerilim var: Danışan ödevi kendisine dayatılmış bir görev gibi yaşıyor olabilir. Bunu açıkça konuşmak ittifakı güçlendirebilir (bkz. dirençle çalışma).

Ödevi seansın içinde birlikte yapmak da bir seçenektir: düşünce kaydının ilk satırını seansta doldurmak, sonraki satırları evde tamamlamayı kolaylaştırır.

"Ödev" sözcüğü ve bağlam

Türkçede "ödev" sözcüğü pek çok danışana okul yıllarını, notu ve yargılanmayı hatırlatabilir. Mükemmeliyetçi ya da eleştirilmeye duyarlı danışanlarda bu çağrışım, ödevi bir sınava dönüştürebilir. Böyle durumlarda "bu haftaki deney", "seans arası adım" gibi ifadeler daha rahat karşılanabilir. Ayrıca danışanın yaşam koşullarını (yoğun iş, bakım yükü, ortak yaşam alanı, mahremiyet) hesaba katmak gerekir: herkesin sessiz bir odada düşünce kaydı yazacak vakti ya da yeri yoktur. Ödevi danışanın gerçek gününe uydurmak, uyumu artırmanın en doğal yoludur.

Ödev kayıtta nasıl görünür?

İlerleme notunda ödevi kısa bir satırla anmak, süreci izlenebilir yapar. Örneğin plan bölümünde "Ödev: haftada iki kez on dakika yürüyüş, öncesi ve sonrası ruh hâli puanı" ve bir sonraki notta "Ödev gözden geçirildi: iki denemeden biri yapıldı, ruh hâli 3'ten 5'e" yazılabilir. Not biçimleri için ilerleme notu rehberine ve SOAP notu yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Ödevi seansın son dakikasında aceleyle vermek.
• Ödevi danışanla birlikte değil, tek taraflı belirlemek.
• Gerekçesini anlatmadan ödev vermek.
• Ödevi fazla büyük ya da belirsiz tutmak ("bu hafta daha çok dışarı çıkın").
• Bir sonraki seansta ödevi sormamak.
• Yapılmayan ödevi eleştirmek ya da görmezden gelmek.
• Her danışana aynı formu ve aynı ödevi vermek.

Ev ödevi kontrol listesi

• Ödev bu seansın konusuyla ve formülasyonla bağlantılı mı?
• Danışan gerekçeyi kendi sözcükleriyle anlatabiliyor mu?
• Ne, ne zaman, nerede, ne kadar belli mi?
• Güven puanı 7 ya da üzerinde mi?
• Olası engeller ve yedek plan konuşuldu mu?
• Ödev yazıya döküldü mü?
• Bir sonraki seansta gözden geçirme zamanı ayrıldı mı?

Not

Bu yazı eğitim amaçlıdır. Örnekler kurgusaldır ve gerçek bir danışana ait değildir. Klinik karar ve değerlendirme her zaman ilgili uzmanın sorumluluğundadır.

Sık sorulan sorular

BDT'de ev ödevi neden verilir?

Seansta konuşulanı danışanın günlük yaşamına taşımak, yeni becerileri pekiştirmek ve inançları gerçek durumlarda sınamak için. Araştırmalar ödev içeren terapilerin ve ödeve uyumun daha iyi sonuçlarla ilişkili olduğunu bildirir; bu ilişki tek başına nedensellik göstermez.

İyi bir ev ödevi nasıl olmalı?

Seansın konusundan çıkan, gerekçesi açık, küçük ve somut, danışanla birlikte tasarlanmış, engelleri önceden konuşulmuş ve kolay kaydedilebilen bir çalışma.

Danışan ödevi yapmazsa ne yapılır?

Suçlamadan, merakla neyin işi zorlaştırdığı sorulur. Pratik engeller, net olmayan gerekçe, fazla büyük ödev ya da sorunun kendisi engel olmuş olabilir. Ödev küçültülür ya da seansta birlikte başlatılır.

Ev ödevi ne zaman gözden geçirilmeli?

Bir sonraki seansın başında, birkaç dakika ayırarak. Ne denendiği, ne fark edildiği ve bunun ne anlama geldiği konuşulur.

"Ödev" yerine başka bir ifade kullanılabilir mi?

Evet. Okul ve not çağrışımı rahatsız edici geliyorsa "bu haftaki deney" ya da "seans arası adım" gibi ifadeler tercih edilebilir. Önemli olan danışanın çalışmayı anlamlı bulmasıdır.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Kazantzis, N., Deane, F. P. ve Ronan, K. R. (2000). Homework assignments in cognitive and behavioral therapy: A meta-analysis. Clinical Psychology: Science and Practice, 7(2), 189-202. https://doi.org/10.1093/clipsy.7.2.189
• Kazantzis, N., Whittington, C. ve Dattilio, F. (2010). Meta-analysis of homework effects in cognitive and behavioral therapy: A replication and extension. Clinical Psychology: Science and Practice, 17(2), 144-156. https://doi.org/10.1111/j.1468-2850.2010.01204.x
• Mausbach, B. T., Moore, R., Roesch, S., Cardenas, V. ve Patterson, T. L. (2010). The relationship between homework compliance and therapy outcomes: An updated meta-analysis. Cognitive Therapy and Research, 34(5), 429-438. https://doi.org/10.1007/s10608-010-9297-z
• Kazantzis, N. ve Lampropoulos, G. K. (2002). Reflecting on homework in psychotherapy: What can we conclude from research and experience? Journal of Clinical Psychology, 58(5), 577-585. https://doi.org/10.1002/jclp.10034

Bu kaynaklar yazının konusuyla ilgili ileri okuma için verilmiştir. Yazıdaki her ifadenin tek kaynağı değildir, yazı bu yayınların görüşü olarak sunulmamaktadır ve klinik karar yerine geçmez.

İlgili araç ve ürün

• Düşünce kaydı formu
• Etkinlik çizelgesi
• Korku merdiveni
• Vaka Danışmanı: kimliksiz anlattığınız vakayı farklı kuramsal mercekten düşünün.

İlgili yazılar

• Düşünce Kaydı Formu: Doldurma Adımları
• Davranışsal Aktivasyon ve Etkinlik Çizelgesi
• Maruz Bırakma Hiyerarşisi: Nasıl Kurulur?
• BDT Tedavi Planı: Formülasyondan Hedefe
• Sokratik Sorgulama Örnekleri (BDT)
• Terapide Direnç ve Dirençle Çalışma Rehberi

Tüm yazılar için blog dizinine göz atabilirsiniz.