Seans Sonrası Vaka Değerlendirmesinde Kuram Seçimi

Seans biter, not yazılır, ama aklınızdaki asıl soru çoğu zaman cevapsız kalır: "Bu seansta olan şeyi nasıl anlamalıyım?" Her terapistin ağırlıklı çalıştığı bir kuram vardır. Bu iyi bir şeydir, fakat zor ya da tekrar eden bir seansta tek mercek, görmediğiniz şeyi de görünmez kılabilir. Bu yazıda bir seansı değerlendirirken kuramı nasıl seçeceğinizi, aynı seansa birden fazla merceğin nasıl yan yana konabileceğini ve bunu yaparken kuramları nasıl karıştırmayacağınızı bulacaksınız. Yazı klinik karar, tanı ya da süpervizyon yerine geçmez.

Neden tek kuram yetmeyebilir?

Kuram bir mercektir: bir şeyi netleştirirken başka bir şeyi bulanıklaştırır. BDT otomatik düşünceyi ve davranışsal döngüyü öne çıkarır, şema yaklaşımı erken dönem örüntüleri, psikodinamik bakış savunmaları ve ilişkisel tekrarı, sistemik bakış ise aile ve çevre içindeki işlevi. Aynı cümle ("Her zaman ben suçluyum") bu mercekler altında farklı sorulara dönüşür. Amaç "hangisi doğru" demek değil, hangi sorunun şu an daha yararlı olduğunu görmektir. Formülasyonun genel çerçevesi için vaka formülasyonu nedir yazısına bakabilirsiniz.

Kuram seçerken sorulacak beş soru

1. Takıldığım yer ne? Tekrar eden bir davranış mı, ilişkideki bir kopma mı, bir hedef belirsizliği mi?
2. Danışan hangi dilde konuşuyor? Düşünceler, duygular, bedensel belirtiler, ilişkiler ya da anlam kaybı mı baskın?
3. Hangi merceği henüz kullanmadım? Genellikle kendi alışkın olduğunuz merceğin dışı daha çok yeni şey gösterir.
4. Kaynak (seans kaydı) neyi destekliyor? Kayıtta hiç yer almayan bir kuramı zorlamak, hipotezi veriden uzaklaştırır.
5. Bu merceğin pratikte bana vereceği soru ne? Yararlı bir mercek, bir sonraki seans için somut bir soru üretir.

Aynı seansa üç mercekten bakış

Hiçbiri tek başına "cevap" değildir. Üçü birlikte, bir sonraki seansta neyi sormak istediğinizi netleştirir. Karşı aktarım boyutu için karşı aktarım nedir yazısına, şema örneği için şema terapisi vaka formülasyonu rehberine bakabilirsiniz.

Kuramları karıştırmadan yan yana koymak

• Her merceği kendi diliyle yazın. BDT hipotezini psikodinamik terimlerle ya da tersini yazmak anlamı bulandırır.
• Her mercek için bir destek ve bir çelişki bulun. Kayıttan hangi cümle bunu destekliyor, hangisi zorluyor?
• Seçmek zorunda değilsiniz. Bazen iki mercek farklı sorular açar, ikisi de bir sonraki seansa girer.
• Kesinlik dili kullanmayın. "Olabilir", "değerlendirilebilir", "araştırılabilir" dili hipotezi hipotez olarak tutar.
• Süpervizyona götürün. Yan yana konan merceklerden hangisinin vakaya uyduğu, mesleki bir tartışmadır.

Sık yapılan hatalar

• Elinizdeki kuramı otomatik olarak her vakaya uygulamak.
• Kuramın dilini bilgi gibi okumak ("şema devreye girdi" bir gözlem değil, bir yorumdur).
• Seans kaydında olmayan bir bilgiyi, kuram gerektiriyor diye varsaymak.
• Çok merceği "daha iyi" saymak: mercek sayısı değil, soruların kalitesi önemlidir.
• Çıktıyı klinik kayıt gibi saklamak. Hipotez, kayıttan ayrı tutulmalıdır.

Kısa kontrol listesi

• Seansta takıldığım yeri tek cümleyle yazdım mı?
• Alışkın olduğum merceğin dışında en az bir mercek denedim mi?
• Her mercek için kayıttan bir dayanak buldum mu?
• Hipotezleri kesin değil, olası olarak yazdım mı?
• Bir sonraki seans için somut bir soru çıkardım mı?
• Süpervizyona götüreceğim tek soruyu seçtim mi? (bkz. süpervizyona götürülecek soru nasıl yazılır)

PsikologApp ile kuramlı değerlendirme

PsikologApp'te danışan çalışma alanında bir seansı açtığınızda "Kuramlarla değerlendir" seçeneği, o seansı seçtiğiniz kuramsal merceklerle birlikte değerlendirir. Danışan kimlik bilgisi girmeden, takma adla çalışırsınız. Çıktı bir düşünce taslağıdır: tanı, klinik kayıt ya da süpervizyon yerine geçmez, otomatik olarak not ya da gözlem haline gelmez. Neyi kaydedeceğinize ve hangi hipotezi sürdüreceğinize siz karar verirsiniz. Vaka Danışmanı sayfasından yaklaşımı inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Seans değerlendirirken tek bir kuram kullanmak yanlış mı?

Hayır. Çoğu terapist ağırlıklı bir kuramla çalışır. Takıldığınızda ek bir merceğe bakmak, görmediğiniz noktaları göstermek için bir yöntemdir, ağırlıklı kuramınızı bırakmak zorunda değilsiniz.

Kuramları karıştırmak eklektik olmakla aynı mı?

Değil. Eklektik çalışma, bilinçli bir bütünleştirme gerektirir. Burada anlatılan, hipotezleri kendi dilleriyle yan yana koyup bir sonraki seans için soru çıkarmaktır.

Kaç mercek yeterlidir?

Sayı belirleyici değildir. İki ya da üç mercek çoğu zaman yeterlidir. Ölçüt, her merceğin kayıttan bir dayanağı ve somut bir sorusu olmasıdır.

Yapay zekâ çıktısı bir kuramı bana dayatabilir mi?

Çıktı bir taslaktır. Kayıt desteklemiyorsa bir kuramı zorlamaması beklenir, ama bunu her zaman siz kontrol edin. Karar ve klinik yorum sizindir.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Eells, T. D. (Ed.). (2022). Handbook of psychotherapy case formulation (3rd ed.). Guilford Press.
• Norcross, J. C. ve Lambert, M. J. (2018). Psychotherapy relationships that work III. Psychotherapy, 55(4), 303-315. https://doi.org/10.1037/pst0000193
• Wampold, B. E. ve Imel, Z. E. (2015). The great psychotherapy debate (2nd ed.). Routledge.

Bu kaynaklar yazının konusuyla ilgili ileri okuma için verilmiştir. Yazıdaki her ifadenin tek kaynağı değildir, yazı bu yayınların ya da kurumların görüşü olarak sunulmamaktadır ve klinik karar yerine geçmez. Bağlantılı sitelerin içeriği zamanla değişebilir.

İlgili araç ve ürün

• 5P vaka formülasyonu aracı

İlgili yazılar

• Zor Vakada Takılınca: Düşünmenin 6 Yolu
• Vaka Formülasyonu Nedir? Rehber
• Vaka Formülasyonu Örneği: 5P Modeli Adım Adım
• BDT Vaka Formülasyonu Örneği (Kurgusal)
• Bilişsel Kavramsallaştırma Diyagramı Rehberi
• Şema Terapisi Vaka Formülasyonu Rehberi

Tüm yazılar için blog dizinine göz atabilirsiniz.