İlk Seans Nasıl Yapılır? Psikologlar İçin Rehber

İlk seans, terapinin geri kalanının zeminini kuran görüşmedir. Danışan açısından ilk izlenim, terapi ilişkisine güven duyma ve devam etme kararını büyük ölçüde belirler. Terapist açısından ise sorunu anlama, riski değerlendirme, çerçeveyi kurma ve ilk hipotezleri oluşturma fırsatıdır. Bu rehberde ilk görüşmenin amaçlarını, örnek bir akışı, sorulacak soruları, çerçeve ve onam konularını, risk değerlendirmesini, kurgusal bir açılış diyaloğunu ve sık hataları bulacaksınız.

İlk seansın amaçları

1. Güvenli bir ilişki başlatmak. Danışanın kendini dinlenmiş ve yargılanmamış hissetmesi.
2. Sunulan sorunu anlamak. Neden şimdi geldi, sorunun süresi, şiddeti, etkisi nedir?
3. Riski değerlendirmek. Kendine ya da başkasına zarar düşüncesi, güvenlik, madde kullanımı, acil durum.
4. Kısa bir öykü almak. Aile, ilişkiler, iş, sağlık, önceki psikolojik destek, ilaç kullanımı.
5. Çerçeveyi kurmak. Seans süresi, sıklık, ücret, iptal koşulları, gizlilik ve gizliliğin sınırları, iletişim kuralları.
6. Bilgilendirilmiş onam almak. Terapinin nasıl işleyeceği, olası yararlar ve sınırlar, danışanın hakları.
7. İlk hedefleri belirlemek. Danışanın kendi sözcükleriyle ne değişmesini istediği.
8. İlk çalışma planını paylaşmak. Sonraki seanslarda ne yapılacağı, değerlendirme gerekip gerekmediği.

50 dakikalık örnek akış

Bu bir şablondur. Danışan yoğun bir duygusal içerikle gelmişse çerçeve ve öykü kısalabilir, önce duygunun taşınmasına alan açılır. İlk seansta her şeyin tamamlanması gerekmez. Bilgi toplamaya devam eden bir ikinci seans planlamak normaldir.

İlk seansta sorulacak soru örnekleri

• "Sizi buraya getiren şey nedir? Neden şimdi?"
• "Bu sorun ne zamandır var, ne zaman daha kötü ya da daha iyi oluyor?"
• "Bu durum gündelik yaşamınızı (iş, ilişkiler, uyku, iştah) nasıl etkiliyor?"
• "Daha önce böyle bir sıkıntı yaşadınız mı? O zaman neler yardımcı oldu?"
• "Daha önce psikolojik destek aldınız mı, nasıl bir deneyimdi?"
• "Şu an kullandığınız bir ilaç ya da tıbbi bir durum var mı?"
• "Yanınızda olan, destek aldığınız kişiler kimler?"
• "Bu süreçte kendinize zarar vermeyi ya da yaşamınıza son vermeyi düşündüğünüz oldu mu?"
• "Terapiden ne bekliyorsunuz, neyin değişmesi sizin için önemli olur?"
• "Bana sormak istediğiniz bir şey, ya da konuşmak istediğiniz ama sormadığım bir konu var mı?"

Kurgusal bir açılış diyaloğu

Örnekte terapist çerçeveyi kısaca açıklıyor, gizlilik sınırlarını anıyor ve danışanın çekincesini yargılamadan karşılıyor. Türkiye bağlamında "deli sanılma" korkusu sık görülür ve çoğu zaman ilk görüşmenin ilk dakikalarında ifade edilir.

Bilgilendirilmiş onam ve çerçeve

İlk seansta danışana şu konularda açık ve anlaşılır bilgi verilmelidir: terapinin amacı ve nasıl işleyeceği, seans süresi ve sıklığı, ücret ve ödeme, iptal ve geç kalma koşulları, gizlilik ve gizliliğin sınırları, kayıtların nasıl tutulduğu ve saklandığı, iletişim kuralları (seans dışı mesajlaşma, acil durum), süpervizyon alınıyorsa bunun belirtilmesi, yapay zekâ destekli araçlar kullanılıyorsa bunun açıklanması ve danışanın istediği zaman ayrılma hakkı. Yazılı bir onam formu kullanmak ve danışanın okuyup soru sormasına fırsat vermek iyi bir uygulamadır. Gerekli içerik, saklama süreleri ve yasal yükümlülükler meslek kuruluşunuza ve güncel mevzuata göre değişir. Bu yazı hukuki görüş içermez.

Risk değerlendirmesi

İlk seansta risk sorusunu sormaktan çekinmeyin. İntihar düşüncesini sormak, düşünceyi artırmaz, aksine danışanın konuşmasına izin verir. Soruyu açık, sakin ve doğrudan sorun: "Zor zamanlarda yaşamınıza son vermeyi düşündüğünüz oldu mu?" Evet yanıtı alırsanız sıklık, plan, araç, geçmiş girişimler, koruyucu etkenler ve yakın destek kişileri üzerinde derinleşin. Acil bir tehlike varsa kurumunuzun ve meslek kuruluşunuzun yönergelerine, gerekiyorsa acil sağlık hizmetlerine (112) başvurun. Riski ve alınan önlemleri nota yazın (bkz. ilerleme notu rehberi).

İlk seans notu ve formülasyon

İlk seanstan sonra kısa bir ilk görüşme notu yazın: sunulan sorun, süre ve şiddet, işlevsellik, öykü özeti, risk değerlendirmesi, güçlü yanlar, hedefler, ilk izlenimler ve plan. Ardından ilk formülasyon hipotezlerinizi kısa tutun, yeni bilgiyle değişeceğini belirtin (bkz. vaka formülasyonu ve 5P örneği). Danışan ismi ve kimlik bilgilerini notlarda gerektiği kadar tutun, yapay zekâ destekli bir araç kullanıyorsanız kimlik bilgisi girmeyin.

Kültürel ve bağlamsal duyarlılık

İlk seans danışanın terapiye ilişkin beklentilerini, çekincelerini ve kültürel çerçevesini anlamak için en iyi fırsattır. Türkiye'de birçok danışan terapiyi "deli işi" ya da "sadece çok kötü olanlar için" diye düşünebilir, aile ve çevrenin ne diyeceğinden endişe edebilir, sorunu "sinir", "dert", "gönül" gibi sözcüklerle anlatabilir ya da bedensel şikâyetlerle (mide, baş ağrısı, "içim daralıyor") gelebilir. Bu ifadeleri danışanın kendi sözcükleriyle duymak ve düzeltmeden kullanmak ittifakı güçlendirir. Hitap biçimini (siz, hocam, abla gibi) danışanın tercihine göre ayarlayın. İlk seansta "aile ve çevreniz sizin buraya geldiğinizi biliyor mu, ne düşünüyorlar" gibi sorular, destek ve baskı kaynaklarını anlamak için yararlıdır.

Sık yapılan hatalar

• Çok fazla soru sorup danışanın anlatmasına yeterince alan bırakmamak.
• Çerçeve ve gizlilik bilgisini hiç vermemek ya da çok uzun ve teknik anlatmak.
• Riski sormayı atlamak.
• İlk seansta kesin tanı ya da kesin tedavi vaadi vermek.
• Danışanın çekincelerini (ücret, süre, "deli sanılma") görmezden gelmek.
• Seansı zamanında bitirmemek, sınır koymamak.
• Ortak hedef belirlemeden bitirmek.

İlk seans kontrol listesi

• Danışan anlatmaya yeterince alan buldu mu?
• Sunulan sorun, süre ve işlevsellik netleşti mi?
• Risk soruldu ve sonuç yazıldı mı?
• Çerçeve, ücret, gizlilik ve sınırları anlatıldı ve onam alındı mı?
• Danışanın hedefi kendi sözcükleriyle yazıldı mı?
• Bir sonraki adım ve seans zamanı belli mi?
• Danışan kendini dinlenmiş hissederek ayrıldı mı?

İlk seansa hazırlanırken kurgusal bir danışanla pratik yapmak, rahatlığınızı artırır (bkz. terapi görüşme becerisi nasıl geliştirilir). Seansın ittifak boyutu için terapötik ittifak yazısına bakabilirsiniz.

Çevrimiçi ilk seans için notlar

Çevrimiçi ilk seansta ek hazırlık gerekir. Seans öncesinde bağlantı bilgisini ve teknik gereksinimleri (kamera, mikrofon, sessiz ortam, kulaklık) danışana iletin. Seansın başında danışanın gizlilik açısından uygun bir yerde olup olmadığını sorun, başka birinin duyup duymadığını netleştirin. Bağlantı kesilirse ne yapılacağını (yeniden arama, telefonla devam etme) önceden konuşun. Acil durumda danışanın bulunduğu yeri ve ulaşılabilecek bir yakın kişiyi öğrenmek, risk yönetimi açısından önemlidir. Çevrimiçi ortamın mahremiyet ve veri güvenliği yönünde sınırlarını danışanla paylaşın.

Danışan ilk seansta çok az konuşursa

Bazı danışanlar ilk seansta çekingen, kısa yanıtlı ya da sessiz olabilir. Bu bir "direnç" değil, kaygı, utanç ya da belirsizlik ifadesi olabilir. Yapılacaklar: sessizliği doldurmaya acele etmeyin, "ne kadarını nasıl paylaşmak isterseniz öyle ilerleyelim" diyerek baskıyı azaltın, kolay ve somut sorularla başlayın (ne zamandır, nasıl bir günü var), duygu yerine olgular üzerinden ilerleyin, danışanın çekincelerini adlandırın ve seansı kısa tutmaya karar verebilirsiniz. İlk seansın amacı her şeyi öğrenmek değil, danışanın bir sonraki seansa gelme isteğini korumaktır.

İlk seanstan sonra yapılacaklar

1. Notu hemen yazın. Sunulan sorun, risk, öykü, hedefler, ilk izlenimler ve plan.
2. Kendi tepkinizi kaydedin. Seansta ne hissettiniz, hangi konuda tereddüt ettiniz? Bu, ilişkinin erken işaretlerini yakalamak için değerlidir.
3. İlk formülasyon hipotezlerinizi kısa yazın. Yeni bilgiyle değişeceğini belirtin.
4. Eksik bilgiyi ve bir sonraki seans planını yazın. Hangi değerlendirmeler, ölçekler ya da ek bilgiler gerekiyor?
5. Gerekiyorsa yönlendirme ya da konsültasyon planlayın. Tıbbi değerlendirme, psikiyatri ya da sosyal destek ihtiyacı varsa gerekli adımları atın.
6. Süpervizyona getirilecek soruyu not edin.

İlk seansı çocuk ve ergenlerle yapmak

Çocuk ve ergenlerle ilk seans, yetişkinlerden farklı bir yapı ister. Genellikle ebeveyn ya da bakım verenle ayrı bir görüşme, çocukla ayrı bir görüşme ve gerekiyorsa ortak bir bölüm planlanır. Gizlilik ve sınırlar çocuğa yaşına uygun biçimde anlatılır, ebeveynle paylaşılacak bilgilerin neler olduğu baştan netleştirilir. Yasal temsil ve onam gereklilikleri mevzuata ve kuruma göre değişir. Bu alanda çalışırken çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında eğitim ve süpervizyon desteği gereklidir. Bu yazı çocuk ve ergenlere özgü ayrıntılı bir rehber değildir.

Not

Bu yazı eğitim amaçlıdır. Örnekler kurgusaldır ve gerçek bir danışana ait değildir. Klinik karar ve değerlendirme her zaman ilgili uzmanın sorumluluğundadır.

Sık sorulan sorular

İlk seansın amacı nedir?

Güvenli bir ilişki başlatmak, sunulan sorunu anlamak, riski değerlendirmek, çerçeveyi ve onamı kurmak ve ortak ilk hedefi belirlemektir.

İlk seans ne kadar sürmeli?

Genellikle 45-60 dakika planlanır. Danışan yoğun bir duygusal içerikle gelmişse çerçeve ve öykü kısaltılıp bilgi toplama ikinci seansa bırakılabilir.

İlk seansta risk sorusu sorulmalı mı?

Evet. İntihar düşüncesini sormak düşünceyi artırmaz, danışanın konuşmasına olanak verir. Soru açık, sakin ve doğrudan sorulmalı, sonuç ve alınan önlem kaydedilmelidir.

İlk seansta hangi bilgileri vermeliyim?

Terapinin işleyişi, seans süresi ve sıklığı, ücret ve iptal koşulları, gizlilik ve sınırları, kayıt tutma, iletişim kuralları ve danışanın hakları anlatılmalıdır. Gerekliliklerin ayrıntısı meslek kuruluşuna ve güncel mevzuata göre değişir.

İlk seansta danışan çok az konuşursa ne yapmalıyım?

Baskıyı azaltın, kolay ve somut sorularla başlayın, sessizliği doldurmaya acele etmeyin ve danışanın çekincesini adlandırın. İlk seansın amacı her şeyi öğrenmek değil, danışanın geri gelme isteğini korumaktır.

Çevrimiçi ilk seansta nelere dikkat etmeliyim?

Teknik gereksinimleri önceden iletin, danışanın gizlilik açısından uygun yerde olduğunu doğrulayın, bağlantı kesilirse ne yapılacağını konuşun ve danışanın bulunduğu yeri ve bir yakın kişinin ulaşılabilirliğini öğrenin.

PsikologApp'te deneyin: PsikologApp Pratik Modu, kurgusal danışanlarla görüşme pratiği yapmanıza ve gelişim geri bildirimi almanıza yardım eder. İnsan süpervizyonunun yerine geçmez.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Morrison, J. (2014). The first interview (4th ed.). Guilford Press.
• Hill, C. E. (2020). Helping skills: Facilitating exploration, insight, and action (5th ed.). American Psychological Association.
• Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252-260. https://doi.org/10.1037/h0085885
• APA Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları: Amerikan Psikologlar Derneği'nin meslek etiği kodu.
• NIMH: Psikoterapiler: Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü'nün psikoterapi türlerine genel bakışı.
• Türk Psikologlar Derneği: Türkiye'deki psikologların mesleki derneği.

Bu kaynaklar yazının konusuyla ilgili ileri okuma için verilmiştir. Yazıdaki her ifadenin tek kaynağı değildir, yazı bu yayınların ya da kurumların görüşü olarak sunulmamaktadır ve klinik karar yerine geçmez. Bağlantılı sitelerin içeriği zamanla değişebilir.

İlgili araç ve ürün

• İlk görüşme kontrol listesi

İlgili yazılar

• Terapide Hedef Belirleme: Adım Adım Rehber
• Temel Psikolojik Danışma Becerileri: Bir Liste
• Terapi Görüşme Becerisi Nasıl Geliştirilir?
• Terapötik İttifak Nedir? Güçlendirme ve Onarım
• Terapide Direnç ve Dirençle Çalışma Rehberi
• Karşı Aktarım Nedir? Türleri ve Örnekler

Tüm yazılar için blog dizinine göz atabilirsiniz.